Być jak... Zośkowiec


GRUPA HISTORYCZNA - Ułani Zaniemeńscy

Źródło: Wikipedia, strona Fundacji Oddziału Kawalerii Ochotniczej


Historia w skrócie


Historia

Tradycje pułku sięgały epoki napoleońskiej (utworzony został przez gen. J. H. Dąbrowskiego w 1813 r.), Królestwa Polskiego i powstania listopadowego. Barwami pułk nawiązywał do 4 Pułku Ułanów Królestwa Polskiego z 1830 r. (chabrowo-białe).
W 1918r. płk. Rawicz-Dziewulski przedostaje się z Rosji sowieckiej do Polski. Mianowany 4 lipca dekretem Rady Regenecyjnej dowódcą 4-go pułku ułanów, przystępuje do pracy nad formowaniem pułku. Pierwsze zapoznanie się oficerów i pierwsza odprawa, z powodu nieposiadania lokalu odbyła się w kawiarni „Nasza Gospoda” przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie. Na odprawie tej dowódca pułku już wyznaczył dowódców szwadronów. Na miejsce formowania i postojów szwadronów zostały wyznaczone miasta : dla 1-go - Łomża, 2-go - Mława, 3-go - Płock i 4-go - Włocławak. Dowódcami szwadronów zostali: 1-go - rotmistrz Seweryn Grabowski, 2-go - porucznik Antoni Witkowski, 3-go - rotmistrz Władysław Barylski i 4-go - rotmistrz Michał Nowicki. Nie zważając na braki w ekwipunku i umundurowaniu, oficerowie przy pomocy podoficerów niezwłocznie przystąpili do szkolenia ochotników. Konie - różnego pochodzenia i różnej maści - starano się ujednolicac szwadronami.
Działalność bojową pułk rozpoczął na początku stycznia 1919r. na froncie lwowskim. Po licznych starciach z Ukraińcami został przeniesiony 10 maja do Białegostoku w celu uzupełnienia braków. Po ostatecznej koncentracji w Ostrołęce skierowano go w rejon Mosty - Lida. Po zajęciu Szczuczyna jako pierwszy znalazł się za Niemnem. dalsze walki pułku wiązały się z wyprawą wileńską oraz usuwaniem wojsk niemieckich i litewskich z rejonu Oran. Działania ofensywne na Białorusi charakteryzowały się walkami o różnym natężeniu i wynikach. Pułk odznaczył się w tych działaniach dobrym opanowaniem kawaleryjskiego rzemiosła. Na poczatku lipca 1920r. ruszyła kontrofensywa wojsk radzieckich, zmuszając wojska frontu północnego do odwrotu. W tej nowej sytuacji pułk wykazywał niezwykłe opanowanie i cofając się potrafił w kontruderzeniach zadać przeciwnikowi poważne straty. To opóźnienie, połaczone ze zwrotami zaczepnymi, w wielu wypadkach uchroniło cofającą sie piechotę i artylerię od całkowitego rozbicia. Formy walki były niezwykle urozmaicone. Składały się na nie natarcia spieszone i zaskakujące szarże, obrona okresowo stała jak i ruchoma. Przykładem tego były boje pod Grebionką, Sielcem i Konstantynowem. Na przedpolach Warszawy pułk zetknął się z bitnym Korpusem Kawalerii Gaja, któremu nie zdołał się przeciwstawić, wycofując się w kierunku Sadkowa. Dopiero zmiana sytuacji po 15 sierpnia pozwoliła mu przejść do natarcia, które nastepnie przekształciło sie w pościg. Docierając ponownie do terenów zajetych przez wojska litewskie, pułk zmuszony był do zaatakowania ich, aby móc ponownie przekroczyc Niemen w Druskiennikach. Po osiągnięciu Berezyny wystawił placówki, które zgodnie z warunkami zawieszenia broni, miały dozorować rzekę w rejonie Dokszyc, aż do zawarcia traktatu ryskiego w dniu 18 marca 1921r.

Sztandar

4 Pułk Ułanów Zaniemeńskich otrzymał dwa sztandary. Pierwszy sztandar otrzymał od Pogotowia Wojennego Ziemi Kujawskiej we Włocławku. Drugi przepisowy sztandar został ufundowany przez mieszkańców Ziemi Lidzkiej, Mińskiej i Ejszyskiej w 1920 r. Uroczystego wręczenia sztandaru dokonał marszałek Józef Piłsudski 14 kwietnia 1922 r. w Wilnie, w trzecią rocznicę wyzwolenia Wilna z rąk bolszewików. Dotychczas losy obu sztandarów Pułku nie były znane, jednakże 29 listopada 2019 roku sztandar ufundowany przez mieszkańców Ziemi Lidzkiej, Mińskiej i Ejszyckiej, a raczej jego szczątki, zostały przekazane do Muzeum Wojska Polskiego. 27 września 1939 roku podczas walk w rejonie Medyki, braku amunicji i przeważających sił nieprzyjaciela, dowódca 4. pułku ppłk Lubomir Wysocki zdecydował się na kapitulację. W tym czasie Sztandarowy pułku, chor. Michał Jabłoński ukrył sztandar. Mimo wczesniejszych poszukiwań, sztandar udalo się odzyskać dopiero po 80 latach i został przekazany do Muzeum przez p. Lidię Luboniewicz z Fundacji Wolność i Demokracja. Sztandar ma kształt kwadratu o boku 65 cm i teraz poddany zostanie badaniom mikrobiologicznym, które wskażą następne etapy prac konserwatorskich.

Odznaka pamiątkowa

Odznaka zatwierdzona w Dzienniku Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych nr 49 poz. 872 z 13 grudnia 1921 roku, pod pozycją 34. w załączniku nr 2 do tegoż rozkazu.
Posiada kształt Krzyża Orderu Virtuti Militari, którego ramiona pokryte są chabrową emalią z białym obramowaniem. Na krzyż nałożony jest orzeł z rozpiętymi skrzydłami, trzymający w szponach wieniec. Nad głową orła złota otwarta korona. Na ramionach krzyża wpisano datę odzyskania niepodległości 11 XI 1918, na dolnym ramieniu w wieńcu numer 4 i inicjał U. Oficerska – czteroczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana. Wymiary: 38x38 mm.
Projekt: Witold Łada-Zabłocki. Wykonanie: Teodor Filipski – Wilno.

Odznaka 4 Pułku Ułanów Zaniemieńskich

Wojna polsko-ukraińska i polsko-radziecka

Od stycznia 1919 Pułk brał udział w działaniach bojowych wojny polsko-ukraińskiej w rejonie Lwowa. W dniu 10 maja skierowany został do Białegostoku, gdzie został uzupełniony, a następnie już w pełnym składzie skierowano go w rejon Mosty-Lida, tam też jako pierwszy polski pułk przekroczył linię rzeki Niemen.
Następnie uczestniczył w zajęciu Wilna i walkach na Białorusi. W lipcu 1920 w związku z ofensywą wojsk bolszewickich, Pułk prowadził działania opóźniające. W tym czasie stoczył szereg walk m.in. pod Hrebionką (9 lipca 1920), gdzie rozbił trzy pułki piechoty Armii Czerwonej.
W walkach odwrotowych dotarł na przedpola Warszawy. Od 15 sierpnia 1920 brał udział w polskiej kontrofensywie. W czasie tych walk ponownie doszedł do Niemna, gdzie toczył walki także z wojskami litewskimi. Swój udział w wojnie zakończył na linii rzeki Berezyny, gdzie w rejonie Dokszyc zajął stanowiska do momentu zawarcia Traktatu Ryskiego w 1921.

Okres międzywojenny

Po zakończeniu działań bojowych Pułk skierowano do Wilna, które stało się przez cały okres II Rzeczypospolitej jego pokojowym garnizonem. W 1921 naczelne władze wojskowe zezwoliły na używanie nazwy „Zaniemeńskich”. W 1927 oficjalnie otrzymał nazwę – 4 Pułk Ułanów Zaniemeńskich, w celu upamiętnienia, że był to pierwszy polski pułk, który przekroczył Niemen w walkach o wschodnie granice Polski.
W 1929 roku w Zakładach Graficznych „Polska Zjednoczona” w Warszawie zostało wydane opracowanie „Zarys historii wojennej 4-go Pułku Ułanów Zaniemeńskich” autorstwa porucznika Stefana Kajetana Bayera, oficera pułku, odznaczonego dwukrotnie Krzyżem Walecznych.
Do ciekawostek związanych z tym Pułkiem należy dodać, że odbywał w nim służbę (był dowódcą 3 szwadronu) por. Zygmunt Szendzielarz, późniejszy „Łupaszka”.

Wojna obronna 1939

W kampanii wrześniowej pułk pod dowództwem ppłk. Ludomira Wysockiego walczył w składzie Wileńskiej Brygady Kawalerii.
Został zmobilizowany 23 sierpnia 1939, lecz załadunek do transportu kolejowego nastąpił dopiero 30 sierpnia na stacji kolejowej Wilno i Porubanek. W związku z tym do rejonów koncentracji przewidzianej dla Armii „Prusy” dotarł 2 września, koncentrując się w lesie na północny wschód od Piotrkowa Trybunalskiego, aby następnie 3 września przegrupować się w rejon miejscowości Lubień.
W nocy z 5 na 6 września Pułk przeszedł do rejonu Sulejowa, gdzie miał organizować obronę na rzece Pilica. 7 września skoncentrował się w rejonie Przysuchy.
8 września zorganizował obronę na południe od Radomia, gdzie po raz pierwszych toczył przez cały dzień walkę z niemieckimi wojskami pancernymi. W nocy wycofał się w rejon przyczółka mostowego pod Maciejowicami, gdzie bronił się następnego dnia.
W nocy z 9 na 10 września Pułk w czasie przeprawy przez Wisłę w rejonie Magnuszewa poniósł duże straty (ciężką broń zatopiono, wielu żołnierzy, a jeszcze więcej koni utonęło), i został rozproszony. Skoncentrował się ponownie nad Wieprzem, gdzie nastąpiła jego reorganizacja. Z pierwotnego składu pozostało tylko dowództwo pułku i 2 szwadron. Do pułku włączono szwadron 13 Pułku Ułanów Wileńskich, szwadron kawalerii dywizyjnej 36 Dywizji Piechoty, 7 szwadron pionierów oraz 7 szwadron łączności. W pułku znalazło się też kilka czołgów z 61 Kompanii Czołgów Rozpoznawczych. Tak zreorganizowany pułk przemaszerował w rejon Świdnika.
Następnie wszedł w skład Brygady Kawalerii płk. Jerzego Grobickiego z Grupy Operacyjnej Kawalerii gen. Władysława Andersa. 20 września w zaciętych walkach opanował miejscowość Cześniki, a 22 września nacierał na Komorów.
24 września podjął wraz z pozostałymi jednostkami GO Kaw. próbę przedostania się na Węgry. 26 września Pułk zdołał przebić się przez szosę Lwów-Przemyśl, ale w nocy natrafił na oddziały Armii Czerwonej i musiał wycofać się w lasy.
27 września Pułk na czele z dowódcą złożył koło Medyki broń, uzyskując od Niemców honorową kapitulację.

Dowódcy pułku


Statystyki pułku za lata 1919-1920

Straty: 2 oficerów i 82 szeregowych. Nieznane są straty poniesione w Kampanii Wrześniowej w 1939r., poza informacją, że 2 oficerów i 1 podoficer utonęli podczas przeprawy przez Wisłę.
Zdobycze: 500 koni, 4 działa, 13 karabinów maszynowych i 4 sztandary; wzięto zaś do niewoli 208 jeńców.
Odznaczenia: 29 krzyży Virtuti Militari, 22 Krzyże Walecznych trzykrotnie, 31 Krzyży Walecznych dwukrotnie i 224 Krzyże Walecznych jednokrotnie.
niepodległa

© Przemysław Bożek, 2019